Lenga piemontèisa/Neologism piemontèis ch’a ven-o da l’ëspagneul parlà an Argentin-a

Da Wikisource.
Jump to navigation Jump to search

Artorn


Provincias de Argentina.png

Neologism piemontèis ch’a ven-o da l’ëspagneul parlà an Argentin-a[modifiché]

ALERTA sost. (da Alerta): Braj d’atension ëd la sentinela.

ARENDATARI sost. (Arrendatario -de fundos rusticos-): Fitàvel, Locatari, Inquilin.

ASIENDA sost.  (da Hacienda): Bestie, Bestiam.

ASSADOR sost. (da Asador):

-   Bròcia (fer për anfilé la carn për fé l’assao);

-   pòst andova ’s fà cheuse l’assao;

-   përsona ch’a brasa l’assao;

ASSAO sost. (da Asado): Ròst, Carn cheuita a la brasa, a la gria o ’nfilsà ant la bròcia (assador).

BALE sost. (da Bolas): Bale ’d pera ’d la grossëssa d’un pom, anfodrà ’d coram e gropà a na còrda

           d’un méter e mes e unìe a tre ’d nùmer për fé le boliadore (boleadoras).

BOLIADORE sost. (da Boleadoras):

                         -   Arma da tir ch'a dovravo prima j'indio e peui ij gàucio për ciapé j'ëstruss e

                              d'àutre bestie e, dritura, për combate;

                         -   nòm che ij criògio a dòvro për  ciamé na costelassion austral formà da tre stéile

                             (v. Tre Marie).

BOLIÉ v.v. (da Bolear):

             -    ciapé na bestia co le boliadore;

             -    fé 'n tir con le boliadore.

BOMBIGIA sost. (da Bombilla) Busca 'd metal con da na banda 'n filtro tipo colin për ciucé 'l

                     mato.

BRONZIN sost. e ag.: forma dëspresianta 'd foin për definì ij nativ argentin con la pel ëscura.

CANDÌL sost. (da Candíl): Lumëtta, Lanternin a petròlio.

CANTON sost. (da Cantón): Pòst avansà e fortificà ant la frontiera con j'indio.

CARANCIO sost. (da Carancho): Osel carnivor ëd pòch pì gròss d'un colomb o d'un cimango.

CARBONÀ sost. (da Carbonada): piat tìpich criògio; as fà con pom ëd tèra, carn, melia, cossa e

                    ris.

CAOTIVA sost. (da Cautiva):

                   -    S-ciava;

                   -    Përzonera bianca rapìa da j'indio.

CASSÌCH sost. (da Cacique): Cap tribù india.

CIACARÉ sost. (da Chacarero): Paisan, Campagnin.

CIACRA sost. (da Chacra): Cassin-a con gròssa estension ëd tèra.

CIMANGO sost. (da Chimango): Osel carnivor ëd pòch pì cit dël carancio.

CINA sost. (da China): Fomna o Morosa d'un gàucio o dn'indio.

CIRIPÀ sost. (da Chiripá): Braje (dël gàucio) fàite con un tòch dë stòfa quadra, strenzù da la

              corèja, fasend an manera ëd buté la broa darera ch'a tramesia le cheusse.

CORAL sost. (da Corral) :Ciusa për le bestie fàita con paj unì con con fil-fer.

CRIÉ v.v. (da Críar, educar niños): Alevé; es.: a l'ha crialo (anlevalo) soa magna.

CRIÒGIO sost. e ag. (da Criollo):

                  -    Nativ argentin ëd dissendensa europenga;

                  -    Gàucio;

                  -    Paisan.

sost:

     - DÀ CARGÀ (da Dado cargado): Dà trucà.

     - DÀ CRUSIÀ (da Dado cruzado):  Dà con ij nùmer cambià.

     - CRAVÒT (da la m.d.d. spagneula Chivo = cravòt): Dà con tucc ij nùmer istess.

ENTREVERÉ v.v. (da Entreverar, sin. mezclar): Mës-cé, Bodré.

ESTRENÉ v.v. (da Estrenar = inauguré, fé për la prima vòlta, buté acòl për la prima vòlta): belessì

                   a lo dòvro mach për butesse 'n cap ëd vestiari acòl për la prima vòlta.

FACÒN sost. (da Facón): Daga, cotel.

FOIN sost. e ag.: termo për definì ij nativ argentin con la pel ëscura (da la m.d.d. nèir coma 'n foin);

          Bronzin a l'é la forma dëspresianta.

FRACASS sost. (da Fracaso): Faliment, Fiasch.

FRACASSÉ v.v. (da Fracasar): Falì, Fé fiasch.

GÀUCIO sost. (da Gaucho): Lavrant a giornà dij camp, Boé a caval.

GERBA sost. (da Yerba): Feuje 'd n'erbo për fè n'infus apopré coma 'l te ch'as ciama mato.

GRINGO sost. e ag. (da Gringo): a son tucc j' ëstrangé 'd pel bianca, an particolar j'italian.

LATON sost. (Latón): Sàber dij soldà, ma 'n manera irònica (v. Tòla).

LUS-MALA (da Luz mala) fenòmeno luminos ch'a genera 'n ciairin che, dle vire, as ëscàira dzor

                      dij camp la neuit; ij gàucio a l'avìo opinion ch'a portèisso maleur.

MACÀ sost. (da Macá): Osel con pé palmà coma coj dj'òche e ch'a viv davzin a l'eva; cand ch'a

            noa as pòrta sòj pipì acòl.

MADAMA: LA MADAMA m.d.d.: Levatriss, Ostétrica.

MALON sost. (da Malón): Incursion dj'indio ai dagn dij cristian.

MANCARON sost. (da Mancarrón): Caval vej ch'as dòvra pa pì.

MANTA sost. (da Manta): Tipo 'd coverta ch'a smìja al poncio ma fàita con lan-a meno grossera:

              as dòvra për blisia.

MATO sost. (da Mate): Infus a base 'd feuje 'd gerba mato: as buto le feuje drinta 'n cit recipient

                     tìpich; peuj as gionto a piasì eva càuda e sùcher; peuj as ciucia da 'n tubo special

                     (bombigia).

MATO CHEUIT (da Mate cocido): mato beivù an tassa.

MOSTRADOR sost.  (da Mostrador):

                           - tàula longa ch'as dòvra ant ij negòssi coma esposidor o giojera për mostré la

                             marcansia;

                           - tàula longa ch'as dòvra 'nt le cròte për anterposé bote e bicer.

MULITA sost. (da Mulita): Cita bestia ch'a fà soa tan-a ant ij camp argentin; al'ha na corassa dura e

               a l'é bon-a da mangé.

PAISAN sost.  e ag.(da Paisano):

              -    Nativ argentin con dissendensa europenga;

              -    Gàucio;

              -    Criògio.

PAMPA sost.  (da Pampa):

              -     Pianura granda e sensa erbo tipica dl'Argentin-a;

              -     Un-a dj'etnìe indie.

PAVA sost. (da Pava): recipient a bech espress për alvé 'l beuj a l'eva për fé 'l mato.

PERICON sost. (da Pericón): Contradansa argentin-a d'orìgin criògia: rica 'd figure al son ëd

                  ghitara 'n temp dispagn, guidà dal cant dë strofëtte goliarde o patriòtiche, a finiss con

                  cobie dai fassolèt-folar bianch e bleussiel ch'a formo  'l drapò argentin.

PION sost. (da Peón): Lavrant, Lavrant giornalié.

PIPITA sost. (da Pipita): maladìa dle galin-e.

PONCIO sost. (Poncho): Coverta 'd lan-a spëssa con un përtus ant ël mes për fé passé la testa e

                        dovré coma mantel sarà; as dòvrà 'dcò coma coverta da let.

RANCIO sost. (da Rancho):

                -     Caban-a;

                -     Casòta cita e pòvra fàita con pàuta e paja con ël cop ëd paja o rame.

SANTIAGHEGN sost. e ag. (da Santiagueño): Provenient da Santiago.

SËRCAPÉ sost. (da Buscapié): Fusëtta, Feu d'artifissi.

SEURTE AL BOTON m.d.d. (da Salir al botón): Seurte për gnente.

SEURTE PËR J'ORIJE m.d.d. (da Salir por las orejas) Vorèj rivé prima dël caval.

STACHIÀ sost. e ag. (da Estaquiado):

                 -     As dis ëd pel fissà e butà a sëcché a l'arbat dël sol;

                -     Tipo 'd suplissi: la përson-a a ven gropà, man e pé a cros, a quat paj o a quat

                        bajonëtte e lassà sota 'l rovin dël sol.

STANSIA sost. (da Estancia): Stabiliment ëd campagna con tacà na disteisa gròssa 'd teren, la pì

                 part destinà al comersi dle bestie.

STRAGN sost. e ag. (da Extraño):

                 -     Strangé;

                 -     Foresté;

                 -     Sconossù.

TABA sost. (da Taba): Òss dël tars ëd la cavija (it. Astragalo): as deuvra col dël beu për fé 'n

           gieugh ciamà taba culera.

TABA CULERA (da Taba culera): Gieugh a sòld (gieugh d'asard) tra doe përson-e, ma fin-a coj

                             ch'a vardo a scomëtto: as fan doe righe për tèra a quat méter ëd distansa peui, na

                             vira pr'un, a tiro la taba 'nt ël camp ëd l'avarsari: se la taba a resta 'n pé da na

                             part a l'é "boneur"  e a vagna, se da l'àutra a l'é "maleur" e a perd; ij criogio a-jë

                             ciamo "sòrt" e "cul"; a-i é 'dcò 'd tabe trucà për ch'a dròco pì sovens da la

                             midema part.

TEMP ËD ROSAS m.d.d. (da Tiempo de rosas): Temp d'un govern fòrt.

TENDERIA sost. (da Toldería): Campament, Atendament d'indio ch'a forma na tribù o 'n pòpol.

TÒLA sost. (da Lata): Sàber dij soldà, ma 'n manera irònica (v. Latòn).

TOMATO sost. (da Tomate): Tomàtica.

TOMBA sost. (da Tumba): Tòch ëd carn, ëd qualità bassa, buìja sensa sal.

TRE MARIE astr. Costelassion austral formà da tre stéile (v. boliadore).

TRIBO sost. (da Tribu): Tribù, Grop ëd famije d'indio ch'a formo na popolassion comandà d'un

             cassìch.

TROCÒ sost. (da Truco): Gieugh con le carte

VISCACIA sost. (da Vizcacha): animal ëd la famìja di rusior ch'a smija a na levra, ma ch'a l'ha na

                    coa longa coma cola dij gat; a viv an strop an tan-e comunicante; bon da mangé.

Bibliografìa:[modifiché]

  • "Martin Fer" tradussion piemontèisa, sconda edission sensa data, dël poema 'd José Hernandez  "Martin Fierro".
  • "Nuovo Dizionario italiano-spagnolo, spagnolo italiano" Lucio Ambruzzi settima edizione 1973, prima ristampa, ediz. Paravia.

(Soagnà da Domenico Vineis /Dumini Vinèis)