A basterìa taché un boton

Chi lo sà vàire vire ch’a l’é capitave ’d sente o ’d dovré l’espression «Taché un boton»? Un bel nùmer ëd sicur. Ël significà a l’é, i penso, conossù da tuti o squasi, e as arferiss al fërmesse an quàich ocasion a ciaramlé con d’àutre përson-e e, an costa manera, perde ’d temp coma ch’a càpita quand ch’a venta anterompe l’atività përché a venta cuse un boton. An efet as dis nen «cuse un boton», ma nopà a l’é pì comun dì «taché un boton».

La spiegassion a podrìa esse che col element acessòri dël vestiari a ven sì unì për mojen dël fil e dl’uja, ma a resta comsìa fòra da l’indument ch’a lo dòvra e a intra nen a fene part an manera pì s-ciassa, coma ch’a podrìa disse për un tacon o na sacòcia.

Tutun i sai nen se a quaidun a sia mai vnuje an testa la domanda: «Ma chi a l’ha anventà ’l boton?». Quaidun, miraco con na frisa ’d bon ëspìrit, a podrìa rësponde: «A basta sgnaché un boton... e l’inteligensa artifissial at lo dis...». Mi, costa domanda, i son famla e i l’hai ’dcò trovà quàich neuva an mérit a costa invension. Për esempi, ij boton a j’ero già present ant ij temp ëd la preistòria e a l’han trovane ’nt j’arserche archeològiche ’nt la valada dël fium Indo, as parla dë squasi 5.000 ani fa. Ëdcò ij Cinèis a-i conossìo già 4.000 ani fà, se pa fin-a pì an là. As capiss che fin-a dai temp pì antich a l’é stàita fòrta la concorensa con le liasse, le bocle e le fibie ch’a ’ndasìo assè bin për ten-e sarà vestimente e mantej.

Con l’Età ’d Mes coste pcite rondele a j’ero motobin ëspantiasse coma usagi comun, i na trovoma mension ant la «Chanson de Roland», an-doa ch’a ven-o considerà coma d’element ëd pòch valor. Con ël passé dël temp a dventavo apress ëd decorassion sèmper pì pressiose për archinché le vestimente e ij mantej dij potent, a la mira che, con la fabricassion dovrand ëd materiaj o metaj avosà, a l’ero l’angagg dij bisotié. Nen sèmper a j’ero compagnà da le botonere e soens a l’avìo pì che d’àutr na fonsion ornamental, tant për fé spatuss.

A parte dal sécol XVI an anans ij boton a j’ero sèmper pì dovrà e a fasìo ’dcò part ëd le mude dij militar, fin-a a rivé al sécol XVIII, quand che ij boton a dventavo part essensial ëd tanti element d’abijament ëdcò feminin, coma le camisòle o ij cotrion.

Ansema ai metaj pressios coma l’òr e l’argent, che nen tuti a podìo përmëttse, a ancaminavo a esje ’dcò ij boton ëd loton. Rivà a la fin ëd l’imperi ’d Napoleon as verificava na decadensa dij boton pì artistìch e a s’anandiava la produssion industrial, con ëd materiaj pì pòver. Pòch a la vira a ancaminava a comandé ’l vëzzo dla mòda e con costa a podìo nen ëscapé ij boton. A peul esse dròlo arcordé la dita ch’a conta ’d coma che Napoleon a l’avèissa ordinà ’d cuse ij boton an sij maniòt ëd le giache dij soldà, nen për na question d’estética, ma për ampedije ’d polidesse ’l nas fërtand-lo con le manie.

N’àutra curiosità a l’é cola ch’a l’avìa fàit nasse la diferensa ’nt ël botoné fra òmini e fomne (a drita për ij mas-cc e a snistra për le fumele): le fomne dla nobiltà a j’ero vestìe e botonà da le creade o da le cambrere, mentre che j’òmini soens as vestìo da soj e alora a dovìa esse bel fé.

A l’é inùtil sté lì a contess-la dla forma dij boton che la fantasìa e l’arserca dël particolar a l’han conformà ’nt le manere pì dròle. Anans ëd rivé a cole variassion moderne, coma ij boton a pression, visadì ij possoar, a peul esse ùtil memorié che ij boton a l’han ancaminà a esse fàit con ël bòsch, la pera, j’òss, ij còrn, ël coram, la tèra cheuita, le cuchije (fin-a con la madreperla), l’avòri, l’ambra, ij giajèt, le pere pressiose (për jë sgnor) e via fòrt. Con l’evolussion a son rivà ’l véder, la seràmica, ij metaj e peui, fija dla modernità, la plàstica ’d tute le sòrt nen imaginàbij. Lòn ch’a l’é sicur a l’é ’l fàit che, contut ch’a sio stàit anventà d’àutre manere për saré o crocëtte ’l vestiari, ij boton a son ancora n’element assè indispensàbil.

Mersì a n’arserca ’d Gustavo Mola ’d Nomaj, publicà ’nt ël repertòri «Il Lambello» an sl’aragnà d’internet, i vnoma a conòsse d’àutre curiosità galupe an sij boton. Quand che ij boton a l’avìo ancaminà a esse tant dovrà, ant ëd sécol ch’a fà XIII, ij fabricant e ij comerciant a j’ero bin prest unisse ’nt le cor-porassion dij botoné, dont le prime a j’ero formasse già sota al règn ëd San Luis IX (1226-1270). L’art dij botoné a l’avìa avù, comsìa, sò pì gròss ëspantiament an Inghiltèra, da la qual la Fransa midema, an cost camp, a l’avìa dovù dipende. Ëdcò an Piemont a-i son ëd neuve ch’a esistèisso d’antiche corporassion che a l’avìo an mes a lor ij botoné.

A Turin l’«Università dij botoné» – postà sota a la protession ëd San Màssim – ch’a armonta al 1737, a smija ch’a fussa arservà mach ai «mèistr fabricant ëd boton d’òr, d’argent e ’d seda», bele se a smija nen improbàbil che costi-sì as tirèisso nen andaré a realisé ’d boton ëdcò con ëd materiaj meno carestios, d’orìgin vegetal, animal e mineral, dovrà nen mach coma «ànima» dij metaj nòbij, ma ’dcò da soj.

Chicassìa a vorèissa dventé «magìster aprovà» e duverté na botega a Turin, a dovìa fé tre ani da amprendiss press d’un mèistr, quatr ani da «compagn» e, për intré a fé part ëd l’Università, sotpon-e a l’esam dij sò sìndich na ciadeuvra ch’a na dimostrèissa la valentisa (cost ùltim requisì a l’era stàit abolì ’nt ël 1838, përchè contrari a la libera concorensa).

Al moment ëd la fondassion la corporassion dij botoné a l’avìa pro ponù ’d régole ch’a miravo a creé un monopòli strèit, quaidun-e a j’ero stàite sùbit modificà dal Sovran, d’àutre apress con ëd variassion fàite espress. Coma quand, ant ël 1740, Carlo Emanuele III a l’avìa amponù che ’dcò le fomne ch’a esercitavo costa art anans ëd la fondassion ëd l’Università, a podèisso continué a pratichela, con la concession a cole ch’a l’avìo ancor nen falo ’nt ij termo sta-bilì, ëd presenté soa ciadeuvra. ma ij tentativ për frené la concorensa feminin-a a continuavo ant j'ani apress 1766, për esempi, ij mèistr a pretendìo che le fomne a podèisso nen ten-e ’nt soe boteghe d’amprendiss o d’amprendisse, ël rè brav, nopà, a l’avìa concedujlo, bele se mach limità a le fumele e ai fieuj mas-cc ëd le botonere (coma feminin ëd botoné).

Ant ël Setsent, jë Stat sabàud a consumavo motobin pì ’d boton ëd vàire ch’a na produvèisso. J’importassion, da l’Inghiltèra e da la Fransa, ch’a costituìo na vos dë spèisa arlevanta e danosa për la balansa comersial, a l’avìo possà ’l goern a d’intervent ëd protession e a promeuve ’d neuv insediament produtiv, ciamand a Turin d’antrapreneur savant e an favoriend soa atività. Vers ël 1770 a j’ero stàit concedù d’agreman a Lorenzo Chabaut ëd Lion (sità che ansema a Paris, Chantilly e Méru a costituìa un dij principaj sénter për la produssion fransèisa dij boton) për buté su na fàbrica ’d «bottoni ed altre chincaglie all’inglese» a Caseli e për fé na società con d’àutri negossiant turinèis për ël comersi dij sò prodòt. Ant ël 1782 a la fàbrica, tant bin anviarà da podèj dé «beneficio non solo ai soci ma allo Stato stesso», a j’ero stàite dàite d’àutre agevolassion: esension da tuti ij dassi për le materie prime ch’a rivavo da lë strangé, dzorpì la concession ëd podèj dovré lë strettoio për ridùe an feuj ij metaj e ’d servisse dël «moton» (un maj) për ëstampé ij boton, basta mach ch’a lo fèisso mach ëd di e con tute le precaussion, con ël but d’evité qualsëssìa arzigh për j’ovrié.

Tra ij vantagi concedù a d’àutri fabricant a l’era staje ’dcò la garansìa ’d forniture për tant temp a l’esèrcit, che dij boton a l’era un grand consumador. L’ansema ’d tuti costi provediment a l’avìa peui avù un bon efet, bele se su un setor econòmich che a podìa smije secondari, an sla balansa dij pagament dël Règn ëd Sardegna.

Donca bele adess ch’i soma pien ëd modernità e ’d tecnologìe, tute le vire ch’is trovoma a botonesse na camisa o na giaca, dedicoma un pensé a la stòria ch’a-i é daré a col cit riond con quatr përtusin... miraco is rendroma cont ch’a l’é giust mach fin-a a na certa mira ’l mòt: «A val nen un boton!».

Michel dij Bonavé

da "Piemontèis Ancheuj", n. 3, Mars 2026